“Đây là điều không phải ai cũng hiểu. Nếu bạn được, chắc chắn bạn sẽ mất.”
Đây chính là “Luật Được Mất” mà Akihiro Miwa đã đề cập trong chương trình Aura no Izumi.
Cũng giống như Trái Đất có ánh sáng và bóng tối, âm và dương, mặt trời và mặt trăng, mọi thứ trên thế giới này đều được xây dựng dựa trên sự cân bằng giữa tích cực và tiêu cực. Vì vậy, nếu bạn đạt được điều gì đó, chắc chắn bạn sẽ mất điều gì đó.
Dù điều này thường được xem là một khái niệm tâm linh, hiện tượng này thực ra có thể được giải thích phần lớn thông qua các nghiên cứu tâm lý học.
Có nghiên cứu thực tế cho thấy những người trúng xổ số lớn đã trở lại mức hạnh phúc như trước khi trúng chỉ sau một năm.
Trong bài viết này, tôi sẽ phân tích Luật Được Mất bằng bốn lý thuyết tâm lý học.
Khi đọc xong, bạn sẽ thấy rõ bản chất thật sự của cảm giác “đạt được điều gì đó nhưng không thấy thỏa mãn.”
1. Người trúng xổ số trở lại mức hạnh phúc ban đầu sau một năm
Đầu tiên, hãy nhìn vào cốt lõi của Luật Được Mất: ý tưởng rằng “hạnh phúc không kéo dài ngay cả khi bạn đạt được điều gì đó.”
Năm 1978, nhà tâm lý học Philip Brickman cùng các cộng sự đã công bố một nghiên cứu vẫn còn được nhắc đến cho đến ngày nay.
Nhóm nghiên cứu đã so sánh ba nhóm đối tượng sau:
- 22 người trúng xổ số lớn
- 29 người bị liệt do tai nạn
- 22 người thuộc công chúng không trải qua cả hai trường hợp trên
Theo lẽ thường, người trúng số sẽ là những người hạnh phúc nhất còn nạn nhân tai nạn sẽ là những người đau khổ nhất.
Tuy nhiên, kết quả lại khác.
Không có sự khác biệt đáng kể về mức độ hạnh phúc giữa những người trúng xổ số và công chúng nói chung.
Hơn nữa, những người trúng số còn cảm nhận niềm vui từ những sự kiện nhỏ hằng ngày ít hơn đáng kể so với người thường. Trò chuyện với bạn bè, ăn sáng, xem TV—họ không còn tận hưởng những niềm vui bình dị này nhiều như trước nữa.
Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra hai nguyên nhân:
Một là “Hiệu ứng tương phản” (Contrast Effect). Vì họ so sánh mọi thứ với trải nghiệm mãnh liệt khi trúng số, những niềm vui thường nhật trở nên nhạt nhòa.
Hai là “Sự thích nghi” (Habituation). Con người chắc chắn sẽ quen dần với bất kỳ niềm vui mới nào họ có được.
Bạn đạt được điều gì đó lớn lao. Đổi lại, bạn mất đi khả năng trân trọng những điều nhỏ bé.
Đây chính xác là điều mà Luật Được Mất mô tả.
Phương pháp thực hành
- Đặc biệt sau khi đạt được thành quả lớn, hãy có ý thức đếm những niềm vui nhỏ hằng ngày.
- Đặt câu hỏi về tiền đề “tôi sẽ hạnh phúc nếu có được điều này.”
- Duy trì một trụ cột thỏa mãn khác ngoài “đạt được,” với giả định rằng mức hạnh phúc cuối cùng sẽ trở về mức ban đầu.
2. Ngay khi bạn đạt được điều gì đó, nó trở thành thứ bạn có thể mất
Luật Được Mất còn nêu một điểm quan trọng khác: những người có được nhiều hơn sẽ mang nhiều lo lắng hơn.
Điều này cũng có thể được giải thích bằng tâm lý học.
“Lý thuyết triển vọng” (Prospect Theory), được công bố năm 1979 bởi người đoạt giải Nobel Daniel Kahneman và nhà tâm lý học Amos Tversky.
Lý thuyết này đã chứng minh đặc điểm “tâm lý ngại mất mát” (Loss Aversion) của con người.
Con người cảm nhận nỗi đau khi mất một thứ gì đó mạnh hơn gấp hai lần niềm vui khi có được chính thứ đó.
Đặc điểm này tác động thế nào đến người đã có được thứ gì đó?
Khi bạn chưa có, bạn không thể mất nó. Nhưng từ khoảnh khắc bạn sở hữu nó, nó trở thành “thứ có khả năng bị mất.” Và nỗi đau mất mát được cảm nhận mạnh gấp đôi niềm vui khi đạt được.
Có địa vị, nỗi sợ mất địa vị ra đời. Có tài sản, bạn lo sợ nó hao hụt. Có sắc đẹp, bạn lo sợ tuổi già.
Khi Miwa-san nói “Người có quyền lực sẽ trải qua sự cô đơn,” điều đó có thể được giải thích bằng cấu trúc này.
Đạt được và mang theo nỗi sợ mất mát luôn đi cùng nhau.
Phương pháp thực hành
- Đừng nghĩ rằng sự lo lắng khi đạt được điều gì đó là “bất thường.” Đó là đặc tính tiêu chuẩn của con người.
- Thường xuyên kiểm tra xem bạn có quá nhiều thứ khiến bạn cảm thấy “nếu mất thứ này là xong đời” hay không.
- Có ý thức nuôi dưỡng những nền tảng sẽ không lung lay ngay cả khi bạn mất mát (sức khỏe, các mối quan hệ, sự tự tin vào bản thân).
3. Những thứ được quyết định bằng sự so sánh với người khác sẽ không bao giờ khiến bạn thỏa mãn
Vậy tại sao có những thứ “đạt được mà vẫn không thỏa mãn” và những thứ “đạt được là thỏa mãn”?
Nhà kinh tế học Robert Frank giải thích điều này bằng cách chia hàng hóa thành hai loại:
Hàng hóa vị thế (Positional Goods) và Hàng hóa phi vị thế (Non-positional Goods).
Hàng hóa vị thế là những thứ có giá trị được quyết định bằng sự so sánh với người khác: thu nhập, chức danh, diện tích nhà, đồ hiệu.
Hàng hóa phi vị thế là những thứ có giá trị không phụ thuộc vào so sánh: sức khỏe, thời gian rảnh, tình yêu, các mối quan hệ tốt đẹp.
Có một thí nghiệm tư duy nổi tiếng của Frank.
Ông hỏi bạn muốn sống trong thế giới nào:
- A: Nhà bạn rộng khoảng 370 m², nhưng nhà hàng xóm rộng khoảng 560 m².
- B: Nhà bạn rộng khoảng 280 m², nhưng nhà hàng xóm rộng khoảng 185 m².
Về diện tích tuyệt đối, A lớn hơn. Vậy mà nhiều người chọn B.
Nói cách khác, con người quyết định sự thỏa mãn dựa trên “có lớn hơn những người xung quanh hay không” thay vì kích thước thực tế.
Và rắc rối của hàng hóa vị thế là luôn có người giỏi hơn bạn. Vì giá trị được quyết định bằng so sánh, nên sự thỏa mãn sẽ không bao giờ có điểm dừng. Dù bạn đạt được bao nhiêu, một mục tiêu so sánh mới lại xuất hiện.
Nhiều thứ được Luật Được Mất mô tả là “đạt được mà không thấy thỏa mãn” chính là những hàng hóa vị thế này.
Ngược lại, những hàng hóa phi vị thế như sức khỏe, thời gian rảnh và tình yêu không cần so sánh. Vì thế sự thỏa mãn kéo dài lâu hơn.
Phương pháp thực hành
- Thử phân loại những thứ bạn đang theo đuổi thành hàng hóa vị thế hoặc phi vị thế.
- Theo đuổi hàng hóa vị thế không xấu. Chỉ cần theo đuổi với hiểu biết rằng “không có vạch đích.”
- Có ý thức tăng tỷ lệ thời gian và tiền bạc dành cho hàng hóa phi vị thế.
4. Khoảnh khắc bạn có được nó, nó trở thành thứ bạn không thể buông bỏ
Luật Được Mất còn có khía cạnh “bị ràng buộc bởi những gì mình đạt được.”
Điều này được giải thích bằng “Hiệu ứng sở hữu” (Endowment Effect) do nhà kinh tế học hành vi Richard Thaler đề xuất.
Có một thí nghiệm nổi tiếng.
Sinh viên được chia thành hai nhóm. Một nhóm được tặng một chiếc cốc và được hỏi: “Bạn sẽ bán chiếc cốc này với giá bao nhiêu?” Nhóm còn lại không được tặng gì và được hỏi: “Bạn sẽ mua chiếc cốc này với giá bao nhiêu?”
Cùng một chiếc cốc. Vậy mà, mức giá bán mà những người sở hữu cốc đưa ra cao gấp khoảng hai lần mức giá mua mà những người không có cốc đưa ra.
Ngay khi con người có được thứ gì đó, họ bắt đầu định giá nó cao hơn giá trị thực tế. Đó là lý do họ không thể buông bỏ.
Điều gì xảy ra khi hiệu ứng này chiếm giữ?
Bạn bám lấy một công việc không hợp với mình. Bạn tiếp tục một mối quan hệ không ổn. Bạn cố bảo vệ một chức danh đã hoàn thành sứ mệnh của nó.
Một người càng có nhiều thứ, càng có nhiều thứ phải bảo vệ, khiến việc tiến về phía trước càng khó khăn.
Luận điểm trong Luật Được Mất rằng “người có địa vị sẽ bị ràng buộc bởi nó và mất đi sự tự do” phần lớn có thể được giải thích bằng hiệu ứng sở hữu này.
Phương pháp thực hành
- Với những thứ bạn cảm thấy không thể buông bỏ, hãy tự hỏi: “Nếu bây giờ phải mua lại thứ này, tôi có mua với mức giá đó không?”
- Kiểm tra xem bạn có đang đưa ra quyết định chỉ dựa trên lý do “vì tôi đã xây dựng nó đến bây giờ” hay không.
- Thường xuyên dành thời gian xem xét những gì bạn đang sở hữu từ góc nhìn xuất phát từ con số không.
5 mẫu hình chung của “những người bị Luật Được Mất quăng quật”
- Cảm thấy trống rỗng khó hiểu ngay sau khi đạt được điều gì đó lớn lao.
- Có nỗi sợ mãnh liệt về việc mất những gì đã đạt được, dành phần lớn năng lượng cho việc bảo vệ.
- Mục tiêu gần như được quyết định hoàn toàn bằng sự so sánh với người khác.
- Không thể buông bỏ những thứ không còn phù hợp vì công sức đã bỏ ra.
- Mơ hồ sợ rằng “nếu tôi trở nên hạnh phúc, điều gì đó tồi tệ sẽ xảy ra tương ứng.”
Tự kiểm tra: 10 dấu hiệu bạn đang giữ cân bằng Được - Mất
- [ ] Tôi vẫn có thể tận hưởng những niềm vui nhỏ hằng ngày sau một thành tựu lớn.
- [ ] Tôi có thể chấp nhận sự lo lắng nảy sinh khi đạt được điều gì đó như một điều tự nhiên.
- [ ] Tôi có nền tảng vững chắc ngay cả khi mất đi thứ gì đó (sức khỏe, các mối quan hệ, sự tự tin vào bản thân).
- [ ] Tôi có thể phân loại những gì mình đang theo đuổi thành hàng hóa vị thế và phi vị thế.
- [ ] Tôi có ít nhất một trục thỏa mãn không dựa trên sự so sánh với người khác.
- [ ] Tôi có ý thức dành thời gian và tiền bạc cho sức khỏe và thời gian rảnh.
- [ ] Tôi có thể diễn đạt thành lời lý do vì sao mình không thể buông bỏ một thứ gì đó.
- [ ] Tôi không đưa ra phán đoán chỉ dựa trên “vì tôi đã xây dựng nó đến bây giờ.”
- [ ] Tôi vẫn có thể nhận thử thách mới khi biết rằng mức hạnh phúc cuối cùng sẽ trở về mức ban đầu.
- [ ] Tôi dùng hiểu biết “được thì sẽ mất” để chuẩn bị, chứ không phải để sợ hãi.
Nếu có từ 7 dấu hiệu trở lên, bạn đã tự mình giữ được sự cân bằng được - mất. Kể cả chỉ có 3 dấu hiệu hoặc ít hơn cũng không sao. Điều này không liên quan đến tính cách; đó chỉ là cách bộ não con người được thiết kế mà thôi.
Tóm lại: Luật Được Mất không phải là câu nói đáng sợ
Akihiro Miwa nói: “Nếu bạn được, chắc chắn bạn sẽ mất.”
Khi nhìn vào các nghiên cứu tâm lý học, chúng ta có thể thấy khá cụ thể luật này đang chỉ ra điều gì:
- Bạn sẽ luôn quen dần với niềm vui của sự đạt được (Thích ứng khoái lạc - Hedonic Adaptation).
- Ngay từ khoảnh khắc đạt được, nỗi sợ mất mát ra đời với trọng lượng gấp đôi (Tâm lý ngại mất mát - Loss Aversion).
- Những thứ được quyết định bằng so sánh sẽ không bao giờ có điểm dừng thỏa mãn (Hàng hóa vị thế - Positional Goods).
- Những thứ bạn sở hữu có xu hướng được định giá cao hơn giá trị thực, khiến bạn khó buông bỏ (Hiệu ứng sở hữu - Endowment Effect).
Những điều bạn có thể làm từ ngày mai:
- Vào ngày đạt được thành quả lớn, hãy viết ra một niềm vui nhỏ hằng ngày.
- Phân loại xem thứ bạn đang theo đuổi hiện tại là hàng hóa vị thế hay phi vị thế.
Những điều nên làm trong vòng một tháng:
- Có ý thức tăng thời gian cho những nền tảng không lung lay khi mất mát (sức khỏe, các mối quan hệ).
- Chọn một thứ bạn cảm thấy “không thể buông bỏ” và tự hỏi liệu hôm nay bạn có mua lại nó không.
Mục tiêu dài hạn:
- Nuôi dưỡng ít nhất một trục thỏa mãn không dựa trên sự so sánh với người khác.
- Thiết kế cuộc sống để vẫn dám nhận thử thách, đồng thời chấp nhận tiền đề “được thì sẽ mất.”
Luật Được Mất không phải là câu nói khiến bạn sợ rằng “khi hạnh phúc, điều tồi tệ sẽ xảy đến.”
Nếu bạn biết rằng đạt được luôn đi kèm với một cái giá, bạn có thể chuẩn bị cho cái giá đó. Nếu bạn đã chuẩn bị, bạn không cần sợ hãi việc đạt được.
Chỉ những người hiểu về mất mát mới có thể đạt được với tâm thế an nhiên.
Cuối cùng
Tôi sẽ giới thiệu các phương pháp tâm linh dựa trên tâm lý học chỉ dành cho những ai đăng ký qua liên kết trong hồ sơ. Tôi khuyên bạn nên đăng ký ngay bây giờ.
