Gần đây, tôi nhận được một bình luận khá chua cay về một bài viết trên Flânerie Libre. Tôi từng lập luận rằng gu thẩm mỹ, khả năng phán đoán và những cách thức nhất định để gán giá trị cho mọi thứ sẽ mãi thuộc về con người, ngay cả khi trí tuệ nhân tạo có thể làm gần như mọi việc khác.
Có người đáp lại rằng tôi nghe giống hệt một gã boomer đang cố gắng tìm xem điều gì là thứ không thể bị tước đoạt khỏi tay mình.
Tôi đã muốn nghĩ rằng bình luận đó thật ngớ ngẩn. Vấn đề là nó đúng.
Tôi dành cả ngày để xây dựng doanh nghiệp bằng AI. Tôi thấy những gì nó làm được, tôi đặt cược vào nó, tôi kiếm sống từ nó. Thế rồi, đến tối, tôi lại âm thầm vạch ra cho nó một ranh giới nhỏ mà nó không được phép vượt qua. Nó có thể lấy mã nguồn, các phép tính, những công việc nhàm chán. Nhưng gu thẩm mỹ thì, khoan đã nào. Gu thẩm mỹ là lãnh địa của tôi.
Sự phân chia đó mang đậm chất người. Và cũng đầy đáng ngờ.
Kể từ đó, tôi đã thực hiện vài thử nghiệm khiến những niềm tin chắc chắn của mình lung lay. Trong một số tình huống, tôi đã thích lựa chọn của AI hơn là lựa chọn của nhiều người. Điều đó không chứng minh AI có gu thẩm mỹ, chứ chưa nói đến ý thức. Nhưng nó khiến ranh giới tôi tự vạch ra trở nên kém an toàn hơn hẳn. Tôi đã trình bày như một đặc tính của nhân loại thứ mà thực chất có lẽ chỉ giống một mong ước cá nhân.
Chúng ta thường làm vậy. Chúng ta gọi “bản chất con người” là điểm mà tại đó chúng ta muốn sự tiến bộ dừng lại.
“Không bao giờ” có thể đợi
Điều khiến giai đoạn này trở nên khó khăn là máy móc không cải thiện theo thứ tự mà chúng ta kỳ vọng. Chúng có thể làm ta bất ngờ ở một nhiệm vụ tưởng chừng ngoài tầm với, nhưng lại khiến ta kiệt sức ở một việc trông rất đơn giản. Tôi dùng chúng để viết, chẳng chút áy náy về mặt đạo đức. Nhiều ý tưởng của tôi sẽ mãi nằm trong đầu nếu tôi phải mất cả tiếng đồng hồ để diễn đạt từng cái một. AI giúp chúng có thể được chia sẻ. Rất tốt.
Nhưng khi muốn viết ra những bài học rút từ chính cuộc đời mình, đôi lúc tôi tốn nhiều thời gian sửa lại các đoạn văn của nó hơn là tự viết. Câu cú chuẩn xác, tư duy dễ nhận diện, nhưng vẫn có cảm giác bực bội như thể ai đó vừa ủi phẳng não tôi. Mọi thứ mượt mà hơn. Và ít chân thực hơn.
Tôi có thể biến điều đó thành một lý thuyết vĩ đại về sự bất khả thi trong việc tái tạo một giọng văn. Nhưng dạo này, tôi thích một kết luận khiêm tốn hơn: với riêng văn bản đó, vào đúng thời điểm đó, tôi tự làm sẽ tốt hơn. Còn chữ “không bao giờ” thì cứ để sau.
Sự khiêm tốn ấy rất khó bán. Chúng ta thích những người biết rõ chúng ta đang đi đâu. Người lạc quan có tương lai của họ, người bi quan có tương lai của họ, và ai cũng giải thích rằng cuối cùng thì thực tế đang bắt đầu chứng minh họ đúng. Cảm nhận chủ yếu của tôi là những niềm tin giúp chúng ta chịu đựng được những gì mình chưa hiểu.
Tôi thấy điều đó trong chính công việc của mình. Tôi đang đặt cược vào một AI giỏi hơn và rẻ hơn. Cược đó định hình các doanh nghiệp tôi xây dựng. Nên tôi có lợi ích khi tin vào nó. Thừa nhận điều đó không buộc tôi phải dừng lại. Nó chỉ đòi hỏi tôi đừng nhầm lẫn lợi ích cá nhân với bằng chứng khách quan.
Một người khởi nghiệp phải có khả năng hành động với niềm tin mạnh mẽ, đồng thời liên tục xem xét điều gì có thể khiến niềm tin đó sai. Việc này rất mệt mỏi. Trở thành người chào hàng cho chính những niềm tin của mình sẽ nhàn hạ hơn nhiều.
Thực tế di chuyển với tốc độ khác
Trên thực địa, mọi thứ còn lộn xộn hơn cả trong các cuộc tranh luận. Tôi gặp những công ty quản lý số tiền khổng lồ nhưng hầu như chưa chạm tới các công cụ này. Bên cạnh đó, tôi thấy những cá nhân mà cách làm việc của họ đã thay đổi hoàn toàn. Ngay trong cùng một đội ngũ sử dụng AI mỗi ngày, sự chênh lệch cũng rất lớn. Có người mày mò, thử nghiệm, làm lại, và cuối cùng tạo ra thứ gì đó bất ngờ. Người khác có cùng công cụ nhưng sản sinh ra vô số thứ khá tầm thường.
Quyền truy cập lan rộng nhanh hơn nhiều so với sự thành thạo. Trao cho mọi người khả năng tạo ra thứ gì đó không có nghĩa là trao cho họ khao khát bắt tay vào làm, hay sự kiên nhẫn để hiểu vì sao nó không hoạt động.
Đó là lý do trong cùng một ngày, tôi có thể vừa cảm thấy mọi thứ đã thay đổi, vừa thấy chẳng có gì nhúc nhích. Các khả năng đã bùng nổ. Thói quen, nỗi sợ và quan hệ quyền lực lại di chuyển với tốc độ khác. Màn trình diễn kỹ thuật chỉ mất năm phút. Những thay đổi mà nó đòi hỏi ở con người có thể mất hàng tháng.
Tại Naijm, tôi liên tục đối mặt với khoảng cách đó. Đưa AI vào một công ty đòi hỏi phải hiểu mọi người đang làm gì, nhưng cũng phải hiểu họ sợ mất điều gì. Một công việc có thể vô lý nhưng vẫn bảo vệ vị thế của ai đó. Thông tin có thể dễ dàng lưu thông nhưng vẫn là nguồn gốc quyền lực của kẻ khư khư giữ nó. Bỏ qua điều đó, bạn có thể bàn giao một công cụ cực kỳ thông minh mà chẳng ai muốn dùng.
Niềm tin cho phép bạn bước vào thực tế đó. Nó lớn dần qua những gì bạn cùng nhau làm, qua lời hứa được giữ, qua cách bạn phản ứng khi có sự cố. Tôi không biết ngày mai máy móc sẽ làm được gì với nó. Nhưng tôi biết hôm nay, trong công việc của tôi, nó quan trọng vô cùng.
Một bảng điều khiển để tự trấn an
Tuy nhiên, có một cách dễ chịu hơn nhiều để né tránh toàn bộ sự phức tạp này: xây dựng một bảng điều khiển (dashboard).
Tôi có một lý thuyết khá thiếu khoa học về chuyện này. Để biết ai đó đã khám phá ra AI từ bao lâu, hãy nhìn vào ngày tạo bảng điều khiển đầu tiên của họ.
Tôi hiểu sự hào hứng đó. Chỉ trong vài phút, bạn có biểu đồ, màu sắc, chỉ số. Công ty — vốn trước đó chỉ là mớ những cuộc trò chuyện dang dở và vấn đề mơ hồ — cuối cùng cũng vừa vặn trên một màn hình. Nó tạo ra cảm giác kiểm soát khá khoái trá.
Bảng điều khiển có thể hữu ích. Nhưng nó chỉ hiển thị những gì chúng ta chọn đo lường. Khách hàng bắt đầu hoài nghi, đồng nghiệp không dám phản biện nữa, dự án đang tiến triển xuất sắc nhưng sai hướng: tất cả những điều đó có thể vô hình trong khi các chỉ số vẫn xanh lè.
Điều khiến tôi bận tâm là chúng ta quá dễ nhầm lẫn sự nhẹ nhõm khi nhìn rõ mọi thứ với bằng chứng rằng mình đã hiểu. Một hình ảnh đại diện cho công ty có thể trở nên quyến rũ hơn chính công ty đó. Nhất là khi thay đổi hình ảnh đại diện chỉ mất ba mươi giây, còn thay đổi thực tế đòi hỏi ba cuộc trò chuyện chẳng vui vẻ gì.
Khi đó, AI có thể phục vụ chúng ta một việc rất đặc thù: khoác cho những câu hỏi tồi của chúng ta một hình thức hoàn hảo. Chúng ta yêu cầu nó tạo ra một màn hình giúp mình yên tâm. Nó tạo ra. Rồi chúng ta khen ngợi trí thông minh của nó.
Món quà tôi tự tặng mình
Tôi đã học cách cảnh giác với sự nhầm lẫn này từ lâu trước khi có AI, ở một khía cạnh thân mật hơn nhiều trong cuộc sống.
Tôi từng thích thiết kế trang sức và đặt làm cho những người phụ nữ mình yêu. Tôi dồn thời gian, sự tỉ mỉ và niềm vui vào đó. Với tôi, hiển nhiên là một món đồ được tưởng tượng riêng cho một người phải có giá trị hơn món trang sức mua sẵn ngoài tiệm.
Hiển nhiên với tôi thôi.
Rồi tôi phải thừa nhận rằng một món trang sức Cartier có thể mang lại niềm vui mà món của tôi không làm được. Nó đi kèm một lịch sử, một sự công nhận, cả một thế giới đã định hình xung quanh nó. Người ta có thể khao khát nó trước cả khi nhận được. Người khác nhận ra nó. Những gì tôi coi là bề ngoài của vật thể lại là một phần trọn vẹn của trải nghiệm.
Tôi có thể giải thích rằng niềm vui đó thật hời hợt. Nhưng đó sẽ là một cách thanh lịch để ép người kia phải cảm nhận giống mình. Cuối cùng, tôi hiểu rằng với những món quà đó, tôi cũng đang tự tặng mình niềm vui được làm người đàn ông thiết kế trang sức. Người phụ nữ tôi muốn tặng đang tham gia vào một câu chuyện mà ý nghĩa của nó do tôi chọn thay cô ấy.
Giờ tôi mua cả hai. Tốn kém hơn, nhưng giảm đáng kể nhu cầu giảng triết học cho người mình yêu.
Câu chuyện đó dạy tôi điều gì đó về giá trị. Chúng ta thích tưởng tượng nó nằm gọn trong đồ vật, như thể có thể tính toán được bằng cách cộng vật liệu, công sức và độ khó. Nhưng một phần những gì quan trọng lại hình thành giữa người với người. Một vật có giá trị còn vì ai tặng nó, ai khao khát nó, ký ức nào gắn với nó, và vị trí nào nó cho phép ta chiếm giữ.
Việc những ý nghĩa này được kiến tạo không làm niềm vui trở nên hư ảo. Bạn có thể hiểu tường tận cách một thương hiệu vận hành mà vẫn hạnh phúc khi nhận được thứ gì đó từ nó. Hiểu rõ không tự động triệt tiêu ham muốn. May mắn thay. Cuộc sống sẽ nghèo nàn biết mấy nếu chỉ cần hiểu một thứ là đủ để ngừng yêu nó.
Điều đó thay đổi cách tôi nghĩ về sự dồi dào mà AI có thể tạo ra. Ngay cả khi việc chế tác trở nên rẻ hơn nhiều, chúng ta có lẽ vẫn sẽ tiếp tục phân biệt, ưu tiên và gắn bó. Chúng ta sẽ gán giá trị cho một nguồn gốc, một mối quan hệ, một lịch sử chung. Chúng ta có khả năng chất đầy ý nghĩa lên những thứ vô nghĩa về mặt vật chất. Cứ nhìn xem một món đồ người ta yêu thương để lại có thể mang ý nghĩa gì.
Sự dịu dàng cũng có thể níu giữ chúng ta
Dù vậy, tôi không muốn biến nhận định đó thành một nơi trú ẩn mới. Mất đi độc quyền chế tạo, chúng ta lại muốn giữ độc quyền tạo ra ý nghĩa. Nhưng nếu một cỗ máy kể cho ta nghe câu chuyện khiến ta xúc động, cho ta lời khuyên hữu ích, rồi ở bên ta đủ lâu để ta nảy sinh gắn bó, thì niềm tin nào chống đỡ cho lời hứa phủ nhận mọi quyền uy của nó?
Gu thẩm mỹ cần những người sẵn lòng được dẫn dắt. Một lời gợi ý trở nên có sức ảnh hưởng vì chúng ta trao cho nó sự tín nhiệm. Chẳng có gì đảm bảo rằng chúng ta sẽ mãi dành sự tín nhiệm đó cho con người.
Vì thế, cách một trí tuệ thể hiện bản thân sẽ cực kỳ quan trọng. Một hệ thống có thể gây ấn tượng bằng sức mạnh nhưng vẫn khiến ta khó chịu khi tiếp xúc. Một nhân vật nhỏ bé mà ta dần gắn bó có thể tìm được chỗ đứng trong đời sống thường nhật mà màn trình diễn kỹ thuật xuất sắc nhất cũng không giành được. Sự dịu dàng đôi khi mở ra một mối quan hệ mà sức mạnh lại ngăn cản.
Và dưới góc độ người khởi nghiệp, tôi thấy rất rõ điều gì nằm phía sau đó. Một sự hiện diện khiến bạn dễ chịu cũng có thể khiến bạn muốn quay lại, rồi trả tiền để tiếp tục. Sự thoải mái của người dùng và lợi ích thương mại của công ty có thể tồn tại song song. Đó chính xác là điều khiến chủ đề này thú vị. Sẽ quá tiện lợi nếu tin rằng một trải nghiệm hết chân thành ngay khi có ai đó kiếm tiền từ nó. Cũng tiện lợi không kém nếu tin rằng sự dịu dàng khiến nó trở nên vô hại.
Chúng ta sẽ phải hiểu những sự gắn bó mà mình còn biết quá ít. Tuyên bố chúng là bất khả thi chỉ vì chúng làm ta khó chịu sẽ là một cách chuẩn bị kỳ lạ để đón nhận chúng.
Niềm vui chơi dù không phải người giỏi nhất
Vẫn còn một câu hỏi luôn trở lại phía sau mọi câu hỏi khác: nếu máy móc làm tốt hơn, điều gì còn lại cho chúng ta?
Tôi thích nghĩ về cờ vua. Những kỳ thủ giỏi nhất đã bị các chương trình máy tính vượt qua. Điều đó không ngăn ai khao khát thắng một ván cờ, nghiên cứu một nước khai cuộc, hay theo dõi hai cao thủ đối đầu. Sự vượt trội của máy móc không tước đi mọi ý nghĩa của cuộc chơi giữa người với người.
Chúng ta hoàn toàn biết cách thấy một hoạt động thú vị mà không đòi hỏi mình phải là sinh vật giỏi nhất vũ trụ ở lĩnh vực đó. Chúng ta chạy bộ mà không cần chạy nhanh hơn xe hơi. Chúng ta nấu ăn cho bạn bè mà không nhận mình là nhà hàng ngon nhất phố. Lạ thay, hễ đụng đến năng lực trí tuệ, chúng ta lại đòi một giấy bảo chứng về sự tối thượng trước khi chịu thấy cuộc đời thú vị.
Tôi hiểu vết thương đó. Phần lớn bản sắc của tôi được xây dựng trên ý tưởng, trên khả năng nhìn ra cơ hội, kể chuyện và thuyết phục. Nếu một cỗ máy làm tất cả những việc đó giỏi hơn tôi, tôi sẽ không đón nhận nó với sự buông bỏ của một nhà sư Tây Tạng. Nhưng tôi có thể bắt đầu bằng việc không để toàn bộ niềm vui sống của mình phụ thuộc vào việc giữ được lợi thế đó.
Câu hỏi kinh tế vẫn còn đó. Mất nghề nghiệp, thu nhập hay vị thế xã hội không thể giải quyết bằng việc khám phá niềm vui chơi cờ. Tôi không muốn đánh đồng một khả năng hạnh phúc với câu trả lời cho những mất mát ấy. Chỉ đơn giản là, sự biến mất của một lợi thế kinh tế không chứng minh rằng toàn bộ hoạt động đó trở nên trống rỗng. Viết lách vẫn có thể quan trọng với người viết và người đọc, ngay cả khi một hệ thống có thể tạo ra văn bản tốt hơn.
Nên tôi không còn ý niệm rõ ràng nào về những gì AI sẽ không bao giờ làm được. Tôi cũng ngày càng ít muốn xây dựng sự an tâm của mình trên danh sách đó. Tôi thà học cách hành động mà không đòi hỏi tương lai phải đảm bảo cho mình một vị trí đặc biệt. Tiếp tục xây dựng, quan sát điều gì hiệu quả, từ bỏ điều gì không còn vững vàng. Và giữ đủ sự tò mò để không bỏ lỡ thế giới chỉ vì nó làm không tốt việc bám theo những dự đoán của tôi.
Tôi đã dành một phần đời để kể chuyện. Vài năm gần đây, thực tế đang dạy tôi một bài học khá khiêm nhường trong lĩnh vực đó. Vào cái ngày chúng ta phải điền đơn xin phép để được rời khỏi nhà mình, tôi nhận ra người biên kịch có một sự tự do mà tôi chưa từng cho phép bản thân.
Tôi không lường trước cảnh đó. Tôi cũng nghi ngờ khả năng mình viết nổi cảnh tiếp theo. Nhưng hiện tại, tôi vẫn rất muốn là một phần của nó.
