nếu bạn có một bộ não ADHD, bạn chắc hẳn đang theo đuổi sáu mục tiêu khác nhau cùng lúc, rồi bị ngợp, và bỏ lỡ nhiều ngày mà chẳng thực sự tập trung vào cái nào.
đó chính là tôi. tôi mê agents, harnesses, RL, kiến trúc LLM, inference engineering, và alignment. danh sách cứ dài ra mãi, không phải vì thiếu tập trung, mà bởi tôi thực sự tìm thấy đam mê và lý do để theo đuổi từng thứ một.
và đó mới là vấn đề.
ngay khoảnh khắc tôi đào sâu vào một thứ, tôi lại cảm thấy mình đang bỏ lỡ những thứ còn lại.
lời khuyên thường nghe là "chỉ cần chọn một thứ thôi". và tôi đã từng phân tích tại sao lời khuyên đó giờ đã lỗi thời.
https://x.com/Hesamation/status/2014172186865459455
vấn đề không nằm ở việc có quá nhiều sở thích, mà là thiếu một lực lượng hoạch định bên ngoài đầu bạn và động lực của bạn. nếu không, động lực chỉ biến thành một cuộc chiến nội tâm mỗi sáng, và phần lớn thời gian, nó sẽ thất bại.
bạn chắc đã nghe nói AI là món quà tuyệt vời nhất dành cho người neurodivergent. điều đó đúng, nhưng chỉ khi bạn biết cách khai thác nó hiệu quả.
trong bài viết này, tôi sẽ chia sẻ hệ thống đơn giản mà tôi đã thiết lập, hoạt động rất tốt với tôi (và có thể cả với bạn nữa). tôi sẽ giải thích:
- hai quy tắc giúp các sở thích của bạn không còn cạnh tranh lẫn nhau
- năm thành phần của hệ thống và lý do từng phần tồn tại
- nghiên cứu khoa học nói gì về điều này
- vòng lặp hàng tuần giúp duy trì mọi thứ
hãy đăng ký Substack của tôi để không bỏ lỡ bài viết tiếp theo nhé.
bạn không hề mất tập trung, bạn chỉ đang thiếu kế hoạch
và đó chính là điểm yếu chí mạng của bộ não ADHD. điều bạn cần làm là:
- biến một mục tiêu mơ hồ (tôi muốn trở thành nhà nghiên cứu X) thành một lộ trình cụ thể
- quyết định chủ đề nào cần bạn chú ý trong hôm nay
- nhớ được tuần trước bạn đã dừng lại ở đâu
- lên kế hoạch lại khi mọi thứ đổ vỡ (chắc chắn sẽ xảy ra!)
tin vui là đây CHÍNH XÁC là loại công việc nhàm chán mà các agent hiện nay làm rất giỏi. đọc một đống ngữ cảnh, chuyển chúng thành các bước hành động, và viết lại kế hoạch 10 lần mà không hề thấy ngợp.
các sở thích của bạn không nhất thiết phải cạnh tranh nhau
thực tế khi có sáu sở thích sẽ như thế này: mỗi buổi sáng là một cuộc thương lượng trong đầu bạn xem hôm nay nên ưu tiên cái nào... bạn chọn một thứ, nhưng những thứ còn lại vẫn liên tục kéo bạn về phía chúng.
thế là bạn nhảy qua nhảy lại, hết cái này đến cái kia.
và đến thứ Sáu, chẳng có gì tiến triển đáng kể.
AI giải quyết chuyện này bằng hai quy tắc. bạn hoàn toàn có thể tự làm, nhưng duy trì chúng tuần này qua tuần khác lại chính xác là kiểu thử thách mà bộ não ADHD gặp khó khăn. còn agent thì không có vấn đề đó.
quy tắc 1: dùng làn đường, đừng dùng chuỗi tuần tự
kế hoạch tự nhiên nhất nảy ra trong đầu thường là một hàng đợi. bạn xong sở thích này, bắt đầu cái tiếp theo, rồi cái tiếp theo nữa. trông có vẻ tập trung đấy, nhưng những sở thích nằm cuối hàng đợi không chịu nằm im chờ đợi. chúng KÉO bạn.
thay vào đó, hãy cấp cho mỗi sở thích một làn đường riêng:
- build: một sở thích nhận phần lớn năng lượng của bạn ngay lúc này
- reading: một sở thích tiến chậm rãi, mỗi tuần một chương hoặc một bài báo
- open: một ô nhiệm vụ phụ cho bất cứ thứ gì thú vị trong tuần này
- parking lot: tất cả những thứ còn lại
không có gì bị bỏ rơi, nên không sở thích nào khiến bạn lo lắng vì sợ bị lãng quên. chúng chỉ chờ sẵn với một chiếc bookmark. AI có thể phân bổ các làn đường này xuyên suốt tuần của bạn, để cuộc thương lượng mỗi sáng kia biến mất hoàn toàn.
đây chính là hình hài của một lực lượng hoạch định bên ngoài đầu bạn.
quy tắc 2: tìm ra trục xương sống
nhiều sở thích nhìn từ ngoài có vẻ rời rạc và khác biệt. nhưng phần lớn thời gian, chúng không hề như vậy. chúng có điểm chung, và agent có thể tìm ra những điểm chung đó.
giả sử bạn thích code, design, tâm lý học, viết lách, làm video, v.v. trông giống như năm thú vui chẳng liên quan gì đến nhau, nhưng nếu hướng chúng về một mục tiêu duy nhất, ví dụ như ra mắt ứng dụng của riêng bạn, tất cả sẽ hợp thành một hướng.
- code xây dựng nó
- design làm nó thân thiện với người dùng
- tâm lý học giúp bạn hiểu người sử dụng nó
- viết lách giúp quảng bá nó
- và video giúp nhiều người biết đến nó hơn
một khi đã có trục xương sống đó, việc đào sâu vào một sở thích sẽ tiếp sức cho những sở thích còn lại thay vì cạnh tranh với chúng.
nếu các sở thích của bạn vốn đã gần gũi nhau (của tôi đều xoay quanh AI), việc tạo trục xương sống rất dễ. còn nếu chúng trông chẳng liên quan gì, đó chính là lúc bạn cần agent tìm ra sợi dây kết nối, nhưng tất nhiên, đừng kỳ vọng phép màu.
hệ thống đơn giản bạn cần
1. agent (Claude, ChatGPT, Hermes, GrokBot): đây là bộ não. bất kỳ agent nào có thể kết nối với các ứng dụng của bạn qua plugin đều dùng được. nó đọc mọi thứ và biến chúng thành kế hoạch. tuy nhiên, theo kinh nghiệm của tôi, Claude là lựa chọn tốt hơn hẳn trong trường hợp này.
- tài nguyên của bạn: có thể là CV, các trang mạng xã hội, những công việc bạn muốn ứng tuyển, các khóa học và bài báo bạn đã lưu, v.v. đó phải là bất cứ thứ gì thể hiện bạn là ai, bạn biết gì và bạn muốn học gì. bạn có thể tải lên dưới dạng file, hoặc chỉ cần mô tả chúng trong prompt.
- Notion. đây là lộ trình và bộ nhớ cho agent. nó chứa mục tiêu, nguồn tài liệu, các quyết định, v.v. nếu bạn không muốn phụ thuộc vào trí nhớ của agent, đây là lựa chọn tối ưu. agent sẽ đọc nó ở đầu mỗi phiên làm việc và cập nhật xuyên suốt quá trình. hiển nhiên bạn có thể dùng ứng dụng khác, thậm chí chỉ một file .md trên máy.
- Obsidian, ghi chú CỦA BẠN. Notion là dành cho agent. còn Obsidian là nơi bạn lưu ghi chú của mình. bạn cũng có thể dùng Notion cho bản thân, nhưng với tôi, tôi cực ghét dùng Notion để học. tôi thích sự liên kết giữa các ghi chú, và việc mọi thứ có thể lưu trữ cục bộ đồng thời được chỉnh sửa bởi agent chạy trên hệ thống của bạn.
- một ứng dụng lập kế hoạch (TickTick hoặc Todoist). phần này quan trọng hơn bạn nghĩ nhiều. lập kế hoạch là một chuyện, nhưng có những bước nhỏ để chịu trách nhiệm mỗi ngày lại là một sự KHÁC BIỆT KHỔNG LỒ. cả hai ứng dụng này đều có plugin kết nối với agent để thêm task hoặc đọc tiến độ. cá nhân tôi dùng TickTick, và dĩ nhiên đó là thứ tôi khuyên dùng.
hãy để ý sự nhấn mạnh vào tính "đơn giản" của kế hoạch. điều đó CỰC KỲ QUAN TRỌNG. bạn không cần một hệ thống tạo thêm rào cản khi bản thân đã chẳng có động lực làm gì, bạn cần thứ gì đó dễ dàng như việc gõ một prompt.
nghiên cứu: đưa kế hoạch ra khỏi đầu bạn
nghiên cứu đằng sau điều này có từ trước cả thời AI. nhưng tất cả đều chỉ về một hướng: hãy đưa việc lập kế hoạch ra khỏi đầu bạn, đặt nó lên giấy, vào một ứng dụng, hoặc giao cho người khác.
viết nó ra
Russell Barkley, một trong những nhà nghiên cứu ADHD nổi tiếng nhất, cho rằng ADHD là vấn đề về chức năng điều hành (executive function). ông đề xuất sắp xếp môi trường xung quanh sao cho nó "thúc đẩy hoặc hỗ trợ EF vốn đang hạn chế", ví dụ như một danh sách to-do cho ngày hôm đó. (Barkley, 2011
theo dõi tiến độ
một phân tích tổng hợp từ 138 nghiên cứu trên 19.951 người cho thấy việc theo dõi tiến độ giúp bạn đạt được mục tiêu. khi tiến độ được ghi chép cụ thể hoặc báo cáo cho người khác, hiệu quả còn lớn hơn nữa. (Harkin et al., 2016). đó chính là việc đánh dấu task hoàn thành, rồi để agent xem xét lại chúng.
có người kiểm tra tiến độ
148 sinh viên mắc ADHD được coaching trong 8 tuần đã cải thiện kỹ năng học tập, lòng tự trọng, và mức độ hài lòng với trường học cũng như công việc.
tất nhiên, chưa nghiên cứu nào trong số này được thử nghiệm trên AI, và agent không thể thay thế một coach thực thụ... nhưng điều nó làm được là tự động hóa phần nhàm chán mà các nghiên cứu đã chỉ ra: viết mọi thứ xuống, theo dõi chúng, và có ai đó kiểm tra tiến độ.
vòng lặp hàng tuần giữ cho kế hoạch luôn sống
- bạn đánh dấu hoàn thành các task trong tuần
- Claude đọc xem việc gì đã xong, việc gì chưa, và tất cả ghi chú bạn viết trong Obsidian
- nó cập nhật kế hoạch trong Notion
- nó lên kế hoạch cho tuần/ngày tiếp theo giúp bạn
thiết lập ngay hôm nay trong 60 phút
bạn có thể làm xong chỉ trong một lần ngồi:
- xả hết ra giấy (10 phút). liệt kê mọi sở thích đang ám ảnh bạn, những gì bạn muốn học, muốn trở thành, muốn xây dựng.
- thu thập tài nguyên (10 phút). CV của bạn, link tới những gì bạn đã làm, GitHub, vài công việc lý tưởng bạn muốn ứng tuyển, các khóa học, bài báo bạn muốn học. tất tần tật.
- để agent phỏng vấn bạn (20 phút). đưa cho nó mọi thứ bạn có và yêu cầu nó đặt câu hỏi để làm rõ những điểm còn thiếu.
- tạo trang lộ trình (10 phút). để agent tạo trang Notion của nó. mục tiêu, nguồn tài liệu, các quyết định. chỉnh sửa lại nếu có gì sai.
- lấp đầy tuần tới (hoặc ngay hôm nay). cá nhân tôi thích đặt mục tiêu cho từng ngày hơn là lấp kín cả tuần. điều đó giúp tôi linh hoạt hơn.
- lên lịch cho vòng lặp. thêm một task lặp lại, mỗi tuần một lần, để chạy vòng lặp hàng tuần.
vài lưu ý nhỏ
- có được một mentor hướng dẫn riêng và theo sát bạn là điều vô cùng may mắn. agent không thể thay thế điều đó, nhưng nó là phương án dự phòng tốt nhất hiện có.
- agent chỉ gợi ý. bạn mới là người quyết định. bạn tự chỉnh sửa lộ trình.
- mục tiêu mơ hồ sẽ sinh ra kế hoạch mơ hồ.
- đây chỉ là công cụ lập kế hoạch, không phải phương pháp điều trị bệnh lý nào cả.
tôi chỉ mới áp dụng hệ thống này gần đây, nhưng đến giờ nó vượt trội hơn mọi phương pháp tôi từng thử để giữ bản thân đi đúng hướng. tôi thêm từng phần một, sau khi nhận ra hệ thống cũ của mình còn thiếu gì.
và nói cho rõ, AI không học HỘ bạn. phần khó nhằn vẫn là việc của bạn. AI chỉ đảm nhận phần nhàm chán xoay quanh việc học, mà với bộ não ADHD, đó cũng chính là phần tạo ra nhiều ma sát nhất.
