Vào tuổi ngoài 30, tôi cuối cùng cũng nhận ra mình là một kẻ bất tài.
Chính xác hơn thì không phải là tôi thiếu năng lực; tôi chỉ đơn giản là một người muốn làm mọi thứ.
Nếu ai nhờ, tôi đồng ý. Nếu thấy thú vị, tôi thử ngay. Nếu ai đó gặp rắc rối, tôi xen vào. Nếu tìm được cuốn sách mới, tôi mua liền. Bất cứ khi nào thấy một nghề tay trái, công cụ hay phương pháp học tập mới, tôi đều muốn thử ngay lập tức, kể cả khi điều đó có nghĩa là bỏ dở những gì đang làm.
Nhìn lại, tôi chẳng khác gì một "kẻ nghiện dopamine."
Tôi lướt mạng xã hội đến khuya, và đúng lúc quyết định đi ngủ thì lại thấy một bài đăng thú vị, thế là nhảy sang YouTube, lên Amazon mua sách, rồi thêm "những việc muốn làm" vào Notion. Đến sáng hôm sau, bất cứ thứ gì tôi vừa phát hiện ra dường như còn hấp dẫn hơn cả những gì tôi đã lên kế hoạch làm từ hôm trước. Đó không chỉ là sự yếu đuối trước cám dỗ; mỗi khi có một kích thích mới xuất hiện, thứ tự ưu tiên trong não tôi lại bị đảo lộn hoàn toàn.
Kết quả là gì? Tôi chạm vào mọi thứ, và mọi thứ đều dang dở.
Tôi muốn tạo ra sản phẩm đạt điểm 80, nhưng luôn dừng lại ở mức 50. Khi sếp hỏi "Cái này sao rồi?", tôi không thể trả lời. Có những tin nhắn LINE cần hồi âm và email lẽ ra phải gửi, nhưng không hiểu sao tay tôi cứ trơ ra. Tôi muốn làm chúng. Tôi phải làm chúng. Nhưng tôi không thể.
Chẳng biết từ lúc nào, những việc chưa hoàn thành chất đống trên bàn. Những tin nhắn chưa trả lời lấp đầy điện thoại. Trong đầu tôi, "mình phải làm cái này" và "mình phải đẩy nhanh cái kia" cứ liên tục chạy vòng vòng. Cảm giác như lúc nào cũng có 20 tab đang mở trong não vậy.
Hiện tượng này rất giống với khái niệm "tàn dư chú ý" (attention residue) trong tâm lý học. Một nghiên cứu năm 2009 của Sophie Leroy chỉ ra rằng khi chuyển từ một việc dang dở sang việc khác, sự chú ý vẫn bám víu lấy việc cũ, làm giảm hiệu suất ở việc tiếp theo.
Nói cách khác, mở 20 tab trong não không có nghĩa là bạn có thể dồn sức lực ngang nhau cho cả 20 tab đó. Mỗi lần chuyển đổi công việc, lượng sự chú ý dành cho việc hiện tại lại bị bào mòn. Chẳng trách mà suy nghĩ cứ nặng trĩu.
Bản thân tôi ngày trước từng nghĩ đây là khả năng hành động. Là sự nhanh nhẹn. Là tinh thần dám thử thách. Là không bỏ lỡ cơ hội. Người thành công chắc chắn lớn lên bằng cách xử lý khối lượng công việc như thế này. Tôi từng tự hào về điều đó, nhưng giờ thì tôi đã hiểu.
Đó không phải là khả năng hành động; đó là hành vi mất kiểm soát.
Điều oái oăm là càng lập nhiều "Danh sách việc cần làm", sự mất kiểm soát này càng tăng tốc. Tôi muốn khởi nghiệp phụ. Học AI. Học tiếng Anh. Tập gym. Đọc sách. Phát triển mảng viết lách. Đi du lịch. Bắt đầu dự án mới.
Càng viết ra, tôi càng phấn khích. Nhưng thời gian và sự tập trung mà con người thật của tôi có được đâu hề tăng lên.
Thực tế, các nghiên cứu khoa học thần kinh phân biệt rõ giữa cảm giác "muốn" (kỳ vọng phần thưởng) và cảm giác "thích thú" (phần thưởng tiêu thụ). Dopamine can thiệp sâu vào động lực tìm kiếm phần thưởng.
Điều này có nghĩa là sự phấn khích kiểu "tôi muốn" hay "tôi thích" không nhất thiết khớp với việc bạn có thực sự thỏa mãn khi làm nó hay không. Tìm được cuốn sách mới khiến tôi háo hức. Nhưng chồng sách chưa đọc thì cứ cao dần. Nghĩ ra một dự án mới khiến tôi rạo rực. Nhưng đống dự án dang dở cũng phình to theo.
Nhân tiện, "nghiện dopamine" ở đây không phải là chẩn đoán y khoa mà là trạng thái đuổi theo các kích thích mới quá mức. Bản thân dopamine không hề xấu.
Với tôi, vấn đề nằm ở chỗ đã biến xung động "tôi muốn" thành thứ tự ưu tiên của cuộc đời mình.
Danh sách việc cần làm đã trở thành một cỗ máy quỷ quái chuyên gia tăng số tab trong não của những kẻ nghiện dopamine như tôi. Vì vậy, tôi cần một cách tiếp cận ngược lại.
Hãy biến "những việc KHÔNG nên làm" thành quy tắc thép, thay vì "những việc nên làm".
Tôi ngừng xây dựng cuộc sống xoay quanh những thứ mình muốn làm, và tái thiết nó dựa trên những thứ mình từ chối làm.
Từ đó, tôi bắt đầu đọc sách về cách những người thông minh sử dụng thời gian và làm việc. Sau khi trở thành freelancer, tôi đã gặp gỡ nhiều người thành công. Qua việc lắng nghe, thử nghiệm và thất bại, tôi dần hiểu ra một điều.
Người thông minh cắt bỏ sự lãng phí một cách tàn nhẫn. Cụ thể hơn, họ thu hẹp đáng kể những việc mình làm.
Chúng ta chỉ nhìn thấy thành quả cuối cùng, nên thường nghĩ: "Người này làm được cả cái này lẫn cái kia. Thật tuyệt vời." Nhưng thực tế, họ chỉ đang hoàn thành từng việc một. Đơn nhiệm, làm gọn gàng không thừa thãi, rồi chuyển sang việc tiếp theo. Sự lặp lại đó khi nhìn từ bên ngoài trông thật ấn tượng.
Nó khá giống với chuyện ăn uống.
Người thông minh ăn uống gọn gàng. Họ thưởng thức từng món một, và đĩa thức ăn vơi dần trong yên lặng. Ngược lại, tôi ngày trước cứ chọc đũa vào mọi thứ. Món này một chút, món kia một tí. Chẳng mấy chốc đĩa thức ăn trở nên lộn xộn, và tôi thậm chí không biết mình đang ăn gì.
Công việc cũng vậy.
Thế nên, thay vì nghĩ xem nên làm gì trước, tôi bắt đầu nghĩ xem KHÔNG nên làm gì. Nhờ đó, ngay cả khi nảy ra ý tưởng mới, tôi có thể phán đoán: "Nghe vui đấy, nhưng không phải việc cần làm lúc này."
Với cá nhân tôi, việc đưa ba mục cụ thể sau vào "Danh sách những việc không nên làm" mang lại tác động lớn nhất, nên tôi sẽ chia sẻ ở đây.
1. Những việc mà thế mạnh của tôi không tỏa sáng được
Điểm yếu vốn dĩ có thể giao cho người khác. Bỏ qua. Hoặc thoát khỏi nó.
Tất nhiên, vượt qua ở mức tối thiểu là cần thiết. Nhưng nếu bạn muốn có kết quả trong quỹ thời gian hạn hẹp, bạn nên cân nhắc cách tận dụng thế mạnh của mình. Thật lãng phí khi một người bán hàng giỏi bằng câu chữ lại vắt kiệt sức cho những việc hành chính chi tiết. Thật lãng phí khi một người giỏi thuyết trình lại dành cả ngày để lo hậu kỳ, sắp xếp phía sau.
Gần đây, ngày càng nhiều việc có thể giao cho AI. Một số việc có thể giao cho người khác. Thay đổi môi trường cũng là một lựa chọn. Tệ nhất thì nghỉ việc cũng là một nước đi hợp lệ.
Mấu chốt là không tiếp tục vật lộn ở những nơi thế mạnh của bạn không được dùng tới. Cố gắng ở những lĩnh vực không phù hợp sẽ bào mòn sự tự tin dù bạn có nỗ lực đến đâu. Đây là phần khó nhất.
Cá nhân tôi từng muốn trở thành người làm được mọi thứ. Viết lách, thiết kế, hành chính, cài đặt công cụ. Mỗi khi thấy một kỹ năng mới, tôi lại nghĩ "mình cũng nên học cái này" và lao vào. Tất nhiên, học thêm kỹ năng rất vui. Nhưng trong khi tốn hàng chục giờ để khắc phục điểm yếu, thời gian để phát triển thế mạnh lại biến mất.
Vì vậy, tôi sẽ dừng lại khi những kiểu công việc sau tăng lên:
- Cố thì làm được, nhưng mệt mỏi một cách bất thường
- Dù tốn thời gian, chất lượng cũng chỉ đạt mức trung bình
- Rõ ràng có người làm tốt hơn mình
- Làm xong, lòng tự trọng bỗng dưng tụt dốc
Tất nhiên, có những việc bạn buộc phải làm vì trách nhiệm. Nhưng cố gắng khắc phục mọi thứ chỉ làm tăng danh mục "có thể làm" mà lại giảm thời gian dành cho những việc giúp bạn "chiến thắng".
Điều này cũng áp dụng khi bắt đầu những thứ mới.
Có một công cụ thú vị. Một kỹ năng mới đang thịnh hành. Ai đó đang kiếm tiền từ nghề tay trái. Tiếp xúc với những thông tin này khiến bạn muốn tham gia. Nhưng hãy dừng lại và tự hỏi: "Việc này có thực sự giúp phát triển thế mạnh của mình không?"
Chỉ cần có câu hỏi này, tôi đã bỏ qua được vô số cám dỗ. Thử cái mới không hề xấu. Bạn chỉ không cần phải biến mọi thứ thành của mình.
Thay vì trở thành người làm được mọi thứ, hãy giảm bớt những việc không cần đến bạn làm.
Chỉ riêng điều này đã đóng được rất nhiều tab trong não bạn.
2. Những việc không dẫn đến kết quả
Cực kỳ bận rộn, nhưng ngày qua ngày chẳng có gì tiến triển.
Tôi từng bị cuốn vào vòng xoáy này rất nặng.
Hành động vì người khác. Quan tâm đến thành viên trong nhóm. Dọn đường cho người khác. Cư xử lịch sự. Tránh bị ghét. Chăm sóc khách hàng hoàn hảo. Tất cả đều quan trọng. Nhưng dành quá nhiều thời gian cho những việc không gắn với các con số hay kết quả yêu cầu sẽ không giúp bạn được đánh giá cao hơn hay làm việc nhẹ nhàng hơn.
Tôi hiểu nỗi đau khi phải từ chối thừa nhận điều này, bởi vì bản thân cảm thấy mình đang làm việc rất nghiêm túc.
Nhưng điều đáng sợ trong công việc không phải là lười biếng; mà là "khoảng thời gian mang lại cảm giác như đang làm việc".
Chau chuốt hình thức văn bản đến vô tận. Suy nghĩ quá nhiều về nội dung tin nhắn trả lời. Nhào nặn những ý tưởng chưa ai thấy trong đầu. Bắt tay vào làm mà không sắp xếp thứ tự ưu tiên.
Cảm giác thì giống như đang làm việc. Nhưng thực tế chẳng nhúc nhích nổi 1mm.
Những việc này mang lại cảm giác khá dễ chịu vì bạn có được ảo giác "mình đang làm việc đàng hoàng".
Với tôi, các dự án và công cụ mới đặc biệt phiền phức. Công việc hiện tại càng ít tiến triển, những thứ khác lại càng có vẻ thú vị. Nghĩ ra dự án mới hay thử nghiệm công cụ tiện ích giúp tâm trạng tôi phấn chấn. Nhưng công việc thực tế thì vẫn còn nguyên đó.
Ví dụ, nếu bạn muốn phát triển mảng viết lách, trước tiên bạn cần hoàn thành những bài viết chạm được tới độc giả. Thế nhưng, việc nghiên cứu các công cụ tạo ảnh hay phân tích mới lại ngốn hàng giờ. Nghiên cứu công cụ không xấu. Nhưng nếu mục tiêu là hoàn thành bài viết, thì thứ tự đã bị đảo lộn.
Nên dạo gần đây, tôi luôn kiểm tra trước khi bắt đầu:
- Việc này có dẫn đến doanh thu không?
- Việc này có giúp được đánh giá cao không?
- Việc này có mang lại kết quả cần thiết không?
- Việc này có giúp tôi trong tương lai thoải mái hơn không?
Nếu không đáp ứng điều nào, thì không phải lúc này. Nghỉ ngơi và sở thích thì không cần đánh giá dựa trên kết quả. Ở đây tôi đang nói về thứ tự ưu tiên trong công việc.
Tôi biết làm được tất cả là tốt nhất. Nhưng tôi không cần làm tất cả ngay bây giờ.
Vậy nên, khi nghĩ ra điều gì mới, tôi ghi chú lại. Hoàn thành công việc hiện tại, rồi mới xem xét lại tính cần thiết. Vài ngày sau, tôi thường nhận ra: "Mình không cần làm cái này."
Lúc đó nó có vẻ hấp dẫn, nhưng để thời gian trôi qua, tôi nhận ra nó chẳng quan trọng đến thế.
Bạn không cần phải hành động ngay khoảnh khắc bạn muốn.
Quyết định "không phải lúc này" cũng quan trọng ngang với quyết định "làm cái này". Từ khi nhận thức được điều đó, cuộc sống của tôi nhẹ nhõm hơn hẳn.
3. Những việc đi ngược lại giá trị của tôi
Cái này giáng xuống như một cú đấm thăm dò về sau, nên rất phiền phức.
Mang lại kết quả. Tận dụng được thế mạnh. Kiếm ra tiền. Nhưng ở đâu đó, nó mâu thuẫn với giá trị của tôi.
Với tôi: trốn tránh trách nhiệm. Bán hàng vô trách nhiệm. Chỉ chăm chăm tăng số tiền. Cảm giác như đang lừa dối người khác. Thổi phồng những thứ không cốt lõi. Đối xử thô lỗ với người khác để đi đường tắt. Đó là những công việc như vậy.
Tiếp tục làm những việc này sẽ tăng các con số bề mặt nhưng lại làm giảm sự cân bằng trong tâm trí.
Không còn nhiệt huyết. Lời nói thiếu sức nặng. Công việc trở nên xa lạ. Dần dần ghét bỏ chính mình. Con người ta sẽ căm ghét công việc nếu cứ tiếp tục phản bội bản thân.
Những người quá nhạy cảm với không khí xung quanh rất dễ bị bào mòn ở điểm này. "Từ chối thì có bất lịch sự không?" "Mình có nên nhịn không?" "Có tiền thì mình nên làm chứ nhỉ?". Dùng thời gian cho những thứ bạn ghét sẽ rút cạn động lực, và điều đó lộ rõ trong công việc hàng ngày.
Đây từng là vấn đề lớn với tôi.
Nhận việc người khác nhờ khiến tôi thấy mình được cần đến. Những yêu cầu mới mang lại niềm vui, nhất là khi được trả tiền. Nhưng nhận tất cả sẽ khiến tôi quên mất lý do mình làm việc.
Tôi muốn tiền? Muốn giúp người khác? Muốn dùng năng lực của mình? Hay chỉ là sợ từ chối?
Cuốn Essentialism (Chủ nghĩa tối giản) có nói rằng nếu bạn không tự đặt ra thứ tự ưu tiên, người khác sẽ đặt nó hộ bạn.
Bản thân tôi ngày trước chính xác là như vậy.
Tôi không hề bận rộn. Tôi chỉ đang lười biếng giao quyền quyết định cuộc đời mình cho người khác.
Nhận mọi yêu cầu. Nhặt mọi việc rơi xuống. Tin rằng không biết từ chối khiến mình thành "người tốt". Thực ra, có lẽ tôi đang trốn tránh việc tự mình lựa chọn.
Cân nhắc giá trị và chọn lọc việc nên nhận thì rất phiền phức. Từ chối có thể làm người khác thất vọng hoặc mất thu nhập. Nên tôi nhận việc ngay trước mắt. Trốn tránh áp lực của việc từ chối trong khoảnh khắc đó.
Nhưng cứ tiếp tục như vậy, tôi sẽ trở thành một người tiện lợi cho kẻ khác, không thể phát huy những phần tốt nhất của mình.
Tôi nghĩ mình cũng bị lung lay bởi những phần thưởng tức thời ở điểm này.
Tất nhiên, có những việc vì mưu sinh mà không thể từ chối ngay. Nhưng ít nhất đừng đánh mất "điều mình thực sự muốn". Đừng nhận tất cả chỉ vì nó mang lại kết quả, tiền bạc hay lời khen.
Đôi khi, cố tình không làm một số việc lại là cách bảo vệ những gì quan trọng với bạn.
Đây là một mục nữa rất đáng thêm vào Danh sách những việc không nên làm.
"Danh sách những việc không nên làm" chính là dọn dẹp cho bộ não
Điều quan trọng là, quyết định không làm gì không phải là sự trốn chạy hay rũ bỏ trách nhiệm.
Cố gắng làm được mọi thứ sẽ biến bạn thành một người tiện lợi. Nhưng tập trung vào con đường chiến thắng của mình sẽ khiến bạn trở nên không thể thay thế.
Ở độ tuổi 30, việc dùng thể lực để cày cuốc mọi thứ trở nên khó khăn. Thức trắng đêm để giải quyết. Cắn răng gượng qua khó khăn. Dùng sức mạnh để ép mọi thứ chạy. Những thái độ của tuổi 20 ấy dần không còn áp dụng được nữa.
Do đó, hãy quyết định "không làm gì" trước khi quyết định "làm gì".
Trước đây tôi nghĩ gia tăng những thứ mình muốn sẽ làm cuộc sống phong phú hơn. Đặt mục tiêu mới. Bắt đầu thói quen mới. Học điều mới. Thử thách công việc mới. Lấp kín lịch trình mang lại cảm giác như đang tiến bộ.
Nhưng thực tế lại ngược lại. Càng nhiều ham muốn, sự tập trung cho việc hiện tại càng giảm. Đuổi theo kích thích mới thì vui đấy, nhưng đến đêm, chẳng có gì được hoàn thành.
Thế nên tôi đã thay đổi cách xây dựng cuộc sống. Quyết định không làm gì trước khi thêm vào các ham muốn. Tiêu chí gồm ba điều sau:
**① Những việc mà thế mạnh không tỏa sáng được
② Những việc không dẫn đến kết quả
③ Những việc đi ngược lại giá trị**
Khi muốn bắt đầu điều gì mới, hãy đối chiếu với ba tiêu chí này. Mình có tận dụng được thế mạnh không? Nó có dẫn đến kết quả cần thiết không? Nó có phù hợp với những giá trị mình trân trọng không?
Có được những tiêu chuẩn này giúp tôi không còn lao vào mọi kích thích mới nữa.
Danh sách việc cần làm mở ra những khả năng trong tương lai. Nhưng với những người đang mở 20 tab trong não, nó chỉ chất thêm nhiều tab hơn.
Ngược lại, danh sách việc không nên làm sẽ đóng từng tab một: "Không dành cho mình", "Không phải lúc này", "Không có kết quả", "Trái với giá trị".
Vì vậy, thứ mà những kẻ nghiện dopamine như tôi cần không phải là thêm nhiều mục tiêu hào nhoáng. Mà là một chiếc lồng để nói "tôi sẽ không làm điều này" trước những kích thích tức thời.
Danh sách việc không nên làm không thu hẹp khả năng. Nó là chiếc lồng ngăn cuộc đời bạn bị giao nộp cho những việc vặt vãnh.
Steve Jobs cũng từng nói về tầm quan trọng của việc nói "KHÔNG" với 1.000 thứ đối với sự đổi mới của Apple. Tôi từng nghĩ đây chỉ là lời nói đạo lý của giới lãnh đạo cấp cao. Giờ thì góc nhìn của tôi đã thay đổi.
Người tập trung không phải là người mạnh mẽ trước cám dỗ. Họ chỉ giảm bớt số trận chiến chống lại cám dỗ mà thôi.
Biến việc "không làm" thành quy tắc
Một điểm mấu chốt khác là phải biến việc "không làm" thành những quy tắc cụ thể.
Tâm lý học gọi việc quyết định trước "Nếu X xảy ra, thì làm Y" là "ý định thực thi". Một phân tích tổng hợp năm 2006 trên 94 nghiên cứu cho thấy những kế hoạch hành động như vậy giúp đạt được mục tiêu.
Ví dụ: "Ngay cả khi nghĩ ra dự án mới, tôi cũng sẽ không bắt đầu cho đến khi dự án hiện tại xong; tôi chỉ ghi chú lại." "Tôi sẽ không trả lời ngay các công việc được nhờ; tôi sẽ kiểm tra thứ tự ưu tiên trước." Hãy quyết định trước hành động khi cám dỗ ập đến.
Chúng ta không thể lúc nào cũng đưa ra phán đoán bình tĩnh ngay khoảnh khắc nhìn thấy thứ gì đó thú vị.
Hãy bắt đầu bằng việc ghi chép lại. Nhật ký, sổ tay, Google Calendar, ứng dụng ghi chú. Xem thử hôm nay thời gian đã đi đâu. Kiểm tra xem có mục nào vi phạm ba tiêu chí trên lọt vào không.
Nếu phát hiện ra, hãy nghĩ "làm sao để tránh vào lần sau" thay vì "làm sao để cố gắng hơn". Giao việc. Từ chối. Bỏ cuộc. Tự động hóa. Trì hoãn.
Gia tăng ham muốn là chuyện để sau.
Từ khi quyết định được những việc không nên làm, việc kiểm soát thời gian trở nên dễ dàng hơn. Ý tưởng mới không đòi hỏi phải hành động ngay. Công việc thú vị không bắt buộc phải nhận.
Điều này cho phép tôi tập trung vào công việc hiện tại. Hoàn thành những việc từng bỏ dở. Dành thời gian cho những thứ thực sự mong muốn. Đây là một bước ngoặt lớn.
Sự phấn khích khi đuổi theo kích thích mới khác hoàn toàn với sự thỏa mãn khi hoàn thành những điều quan trọng.
Tôi từng nghĩ càng nhiều ham muốn thì cuộc sống càng phong phú. Giờ tôi cảm nhận được rằng quyết định không làm gì mới là chìa khóa để hiện thực hóa những khao khát thực sự.
Buông bỏ những thứ không quan trọng sẽ giải phóng thời gian cho những điều quan trọng.
Có thể bạn không tìm ra khao khát của mình là vì quá nhiều thứ vặt vãnh đang che khuất chúng.
Đừng giảm bớt ham muốn bằng cách quyết định không làm gì. Hãy giảm bớt mọi thứ khác để hiện thực hóa điều bạn thực sự muốn.
Vượt qua được điều đó, thứ còn lại chính là những gì bạn "thực sự muốn và nên làm". Đây là một kết luận mà bản thân bất tài của tôi đã rút ra được.
Tài khoản này diễn đạt thành lời các chủ đề phát triển bản thân mỗi ngày. Nhấn theo dõi là một sự ủng hộ lớn.
https://x.com/antoshia2n/status/2108853697438728574
◾️Tài liệu tham khảo + Sách khuyên đọc
・Essentialism của Greg McKeown | Kanqi Publishing ・Start with the Issue của Kazuto Ataka | Eiji Publishing ・Time Management của Oliver Burkeman | Kanqi Publishing
