Xin chào, tôi là Roland. Đây là câu chuyện về hành trình kiến tạo bản thân của chúng ta trong một thời đại mà tính chủ động đang dần bị đồng hóa. Làm thế nào để tìm ra một cách làm việc mà ta sẵn lòng đầu tư lâu dài, đồng thời vẫn tạo ra thu nhập, để việc kiếm tiền không còn quá mệt mỏi?
Sự kiệt sức khi mưu sinh
Tôi tin rằng bạn đã quá mệt mỏi rồi. Trong lĩnh vực self-media (truyền thông cá nhân), tại sao người khác có thể đăng hàng trăm bài mỗi ngày? Tại sao họ có thể liên tục cho ra những bài viết chất lượng cao? Tại sao thu nhập họ kiếm được từ self-media lại vượt xa sức tưởng tượng của tôi? Rốt cuộc tôi đã sai ở đâu? Tôi đã học vô số phương pháp, dường như hiểu hết mọi nguyên lý, và danh sách lưu trữ thì đầy ắp các bài viết giá trị. Nhưng tôi luôn cảm thấy bất lực; mỗi khi bắt tay vào làm lại vấp phải đủ loại rào cản, rất khó để duy trì.
Thực ra bạn biết rõ mình nên làm gì, bạn biết không làm thì sẽ không có thu nhập, và bạn cũng biết điều gì không nên dồn tâm sức vào. Nhưng nếu đã hiểu rõ nguyên lý, sao việc thực thi lại khó khăn đến vậy?
Đây không phải lỗi của bạn, và cũng chẳng phải vấn đề của riêng bạn.
Ngay từ thế kỷ 19, Marx đã phân tích tình trạng lao động chống lại chính người lao động khi bàn về sự tha hóa lao động: con người dựa vào công việc để duy trì sự sống, nhưng lại không thể hiện thực hóa năng lực và ý chí của mình qua chính công việc đó. Vì sao trong mối quan hệ lao động cụ thể này, lao động lại trở thành hoạt động đối lập với người lao động? Tâm lý học đưa ra một lời giải thích khác cho vấn đề này. Con người có thể dấn thân vì một hoạt động thú vị, hoặc kiên trì vì nhận ra giá trị của nó. Cũng có trường hợp hành động được duy trì chủ yếu bởi áp lực, sự đánh giá từ bên ngoài và sự tự ép buộc bản thân. Nhìn bề ngoài thì ai cũng đang làm việc, nhưng động lực để tiếp tục lại hoàn toàn khác nhau.
Điều chúng ta bàn đến ở đây là một kiểu kiệt sức khi mưu sinh: bạn cần khoản thu nhập này, nhưng lại khó tìm ra lý do trong công việc hiện tại khiến bạn muốn gắn bó và đầu tư lâu dài.
Vậy câu hỏi đặt ra là, làm sao để kiếm tiền mà không quá mệt mỏi?
Giành lại quyền tự quyết
Jung từng nói rằng con người cần một lớp mặt nạ (persona) để thích nghi với xã hội. Chúng ta có chức vụ, có vai trò, và đồng thời phải đáp ứng kỳ vọng của người khác về những vai trò ấy. Vậy làm sao để một người tách mình khỏi sự đồng nhất với các vai trò xã hội và tâm lý đám đông, nhằm phát triển một nhân cách cá nhân trọn vẹn hơn? Tất nhiên, ta có thể hiểu quá trình cá nhân hóa (individuation) là việc được sống đúng với chính mình, hay tự hiện thực hóa bản thân. Nếu thước đo cho mọi việc chỉ gói gọn ở chỗ nó có đáng nể hay không, người khác tán thành hay phản đối, ai đó thành công hay thất bại, thì quyền tự quyết của chúng ta đã biến mất từ lâu.
Vậy cụ thể trong chuyện kiếm tiền, chúng ta nên dựa vào đâu để chọn hướng đi?
Đọc đến đây, bạn đã thực sự nghiêm túc cân nhắc xem công việc nào xứng đáng để dốc tâm sức. Bạn đang trên hành trình giành lại quyền tự quyết của mình. Trước tiên, "thích" nghĩa là gì? Nó nghĩa là bạn sẵn sàng tiếp cận và không ngừng nghiên cứu về điều đó. Ví dụ, tôi đang chuẩn bị ra mắt khóa học viết lách của mình vào quý 4. Mỗi ngày tôi dành rất nhiều thời gian đọc các tác phẩm kinh điển. Từ đó, tôi tìm ra giải pháp cho các vấn đề và say mê không biết mệt. Điều này cũng đúng với việc viết lách hiện tại của tôi. Trước đó, tôi thực chất đã thử nghiệm rất nhiều. Trong quá trình không ngừng khám phá ấy, tôi cũng đang dần giành lại quyền tự quyết của mình.
Nói một cách cụ thể, trong giới hạn của điều kiện thực tế, chúng ta nên nhìn nhận lại xem mình thực sự muốn gì? Mục tiêu của chúng ta là gì? Chúng ta có thể tham gia vào những hành động nào? Ranh giới khi xử lý mọi việc nằm ở đâu? Thẳng thắn hơn thì: ngay lúc này tôi làm được gì, và không làm được gì? Tôi giỏi điều gì, và dở điều gì? Hãy liệt kê ra những thứ bạn giỏi, làm được và có thể tiếp cận. Chẳng hạn, tôi rất giỏi quản lý tài khoản self-media trên Nền tảng A, nhưng lại không mấy xuất sắc khi quản lý trên Nền tảng B. Vậy việc tôi cần làm trước tiên là xây dựng thật tốt tài khoản trên Nền tảng A. Chứ không phải nghe người khác bảo Nền tảng B tốt hơn là vội vàng đổ dồn nguồn lực và tâm huyết khổng lồ vào đó.
Đến lúc này, chúng ta bắt đầu biết mình sẵn lòng làm gì và giỏi việc gì. Nhưng những điều đó mang lại giá trị gì cho người khác?
Từ sở thích trải nghiệm đến sở thích tạo ra giá trị
Bởi khi nhận ra mình thích một điều gì đó và sẵn sàng đầu tư cho nó, chúng ta cần phân loại nó. Ví dụ, tôi rất thích chơi game; đây là sở thích trải nghiệm, hay sở thích thiên về hưởng thụ. Nhưng nếu trên nền tảng đó, tôi đào sâu hơn và trở thành một người cày thuê (game booster), liệu nó có biến thành sở thích tạo ra giá trị không? Nó có mang lại thu nhập cho tôi không? Có chứ! Nhưng nếu tôi chỉ đơn thuần thích chơi game mà không khai thác sâu hơn, nó mãi chỉ dừng ở mức trải nghiệm. Tôi sẽ tiếp tục đổ tiền vào game, tiếp tục tiêu tốn thời gian và công sức. Nhưng thực tế, việc đó chẳng tạo ra giá trị gì cả.
Tôi từng viết một câu trong phần giới thiệu của mình: "Cốt lõi của việc kiếm tiền nằm ở giải quyết vấn đề của người khác", và tôi là người tập trung tháo gỡ đủ loại nút thắt. Giải quyết vấn đề là một trong những sở thích của tôi. Hai năm qua, nhờ giải quyết vấn đề và cung cấp dịch vụ tư vấn cho người khác, tôi đã kiếm thêm được một khoản thu nhập bảy con số. Và ngoài việc bán thời gian của mình, trong quá trình giúp người khác tháo gỡ khó khăn, tôi thực sự cảm thấy rất thoải mái. Tôi tận hưởng quá trình này, thậm chí mong chờ đến những lịch hẹn đã lên sẵn. Nhưng thích trò chuyện và thích giải quyết vấn đề cho người khác vẫn là hai chuyện khác nhau. Vế trước tận hưởng chính sự tương tác, còn vế sau đòi hỏi bạn phải hiểu hoàn cảnh của đối phương, phân tích vấn đề và đưa ra cho họ một giải pháp khả thi. Điều tôi tận hưởng chính là quá trình giải quyết vấn đề.
Mỗi người trong chúng ta, như tôi đã nói, đều đang trên hành trình giành lại quyền tự quyết. Vậy nên, hãy vui vẻ nhìn lại xem chúng ta có bao nhiêu sở thích trải nghiệm. Và chúng có thể chuyển hóa thành dạng sở thích tạo ra giá trị nào?
Trong số những "thói quen xấu" mà bố mẹ bạn ghét nhất, rốt cuộc bạn thích điều gì ở chúng? Liệu phần đó có khả năng hữu ích cho người khác không?
Đầu ra chính là thu nhập
Giả sử bạn dùng Vibe coding để xây dựng một bộ não thứ hai, hoặc một hệ thống quản lý đời sống cá nhân, hay một hệ thống "khởi động lại cuộc đời". Dù là gì, bạn nghĩ đó là một sản phẩm tuyệt vời. Nếu bạn tự dùng và nó thực sự giúp ích cho bạn, nó có giá trị. Nhưng nếu muốn bán nó, bạn phải trả lời một câu hỏi khác: Ngoài bạn ra, còn ai cần nó, và họ sẵn sàng chi tiền cho điều gì?
Vậy làm sao để giải quyết bài toán này? Trước tiên, bạn phải xác minh nhu cầu đó là có thật. Tôi có thể đăng một bài lên các nền tảng mạng xã hội. Ví dụ, tôi đang chuẩn bị bán một khóa học viết lách, gồm khoảng chừng này bài giảng, và tôi có thể truyền tải dạng nội dung này. Tôi có thể bắt đầu mở pre-sale (bán trước). Hoặc tôi có thể viết một bài chuyên sâu, một ghi chú hay một dòng tweet, rồi tìm hiểu người dùng tiềm năng qua phần bình luận — họ thực sự cần gì? Những lần thử nghiệm giới hạn này giúp ta điều chỉnh lại những định kiến trong đầu. Suy cho cùng, chúng ta cần bán đầu ra của mình, và người mua là khách hàng tương lai, chứ không phải chính chúng ta.
Dù khoản thu nhập bảy con số gần nhất tôi kiếm được là nhờ tư vấn giúp người khác giải quyết vấn đề, tôi vẫn thấy cách này khó bền vững, bởi mỗi lần trao đổi và tháo gỡ khó khăn đều ngốn một lượng lớn "token" trí não của tôi. Vì vậy, ở giai đoạn tiếp theo, tôi muốn thử xem vấn đề nào bắt buộc tôi phải đích thân trả lời mỗi lần, và vấn đề nào có thể đóng gói thành dịch vụ tiêu chuẩn? Đó có thể là một knowledge base (cơ sở tri thức), một agent, hoặc một bot. Nhưng liệu những hình thức này có thực sự giải quyết được vấn đề của khách hàng và giảm bớt thao tác lặp lại cho tôi hay không thì vẫn cần kiểm chứng thực tế.
Vì sao tôi lại nghĩ đến điều này? Bởi đầu ra này không gây khó khăn gì cho tôi, vì tôi vốn tận hưởng quá trình giải quyết vấn đề; đó là sở thích của tôi. Tương tự, sau khi thấu hiểu sở thích của mình, bạn cũng sẽ bước đi trên cùng một con đường như tôi. Bạn sẽ nhận ra rằng việc liên tục nâng cấp bản thân là một điều vô cùng hạnh phúc. Dù trong suốt quá trình đó luôn có một hai bước khiến bạn thấy chật vật, phần lớn các bước còn lại sẽ mang đến cho bạn niềm vui.
Lời kết
Vì sao phải nhấn mạnh quyền tự quyết?
Bởi đam mê thực sự có thể vượt qua mọi khó khăn. Chúng ta không cần phải ngưỡng mộ hay ghen tị với người khác, cũng chẳng nên đổ lỗi cho hoàn cảnh khi gặp trắc trở. Mọi thứ đều bắt nguồn từ chính bạn. Vạn pháp duy tâm tạo. Trái tim bạn đang hướng về điều gì? Bạn muốn trở thành người như thế nào? Những điều đó sẽ dẫn bạn đến những con đường khác nhau. Bạn nên để "Bản ngã lớn lao" (Greater Self) của mình — cái "Tôi" tồn tại ở một chiều kích cao hơn — được trỗi dậy.
Điều tôi hướng tới không phải là một cuộc đời không còn chông gai, mà là biết rõ vì sao mình làm điều mình đang làm và sẵn lòng tiếp tục theo đuổi nó; tạo ra những thứ người khác cần, và kiếm được thu nhập để nuôi dưỡng hành trình đó.
Bài viết này bắt nguồn từ một suy nghĩ chưa từng công bố của tôi tại Singular House. Thời gian và sự chú ý chúng ta có thể dành cho việc tư duy là vô cùng hữu hạn. Chỉ khi sự chú ý được đặt đúng chỗ, nội dung giá trị mới có thể liên tục được tạo ra. Tại Singular House, bạn có thể sử dụng Daily Dashboard và kho tri thức bài viết do tôi duy trì, đồng thời tham gia thảo luận dài hạn với các chuyên gia — những người sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm thực chiến và bày tỏ quan điểm, nhận định của mình một cách nghiêm túc. Chúng tôi quan tâm đến cách bảo vệ sự chú ý, cách tận dụng AI, và cả cách tri thức có thể tạo ra những tác phẩm chất lượng hơn trong tương lai gần. Workshop về viết lách của tôi sẽ được tổ chức nội bộ. Nếu bạn cũng đang tìm kiếm hướng đi cho riêng mình và sẵn lòng kiến tạo bản thân thông qua việc đọc, thảo luận và tư duy, tôi chân thành mời bạn tham gia cộng đồng Singular House của tôi.
